راهنمای جامع ابزار آلات بافت تابلوفرش

هنر بافت تابلوفرش، تلفیقی شگفت‌انگیز از دقت، صبر و خلاقیت است که ریشه‌ای عمیق در فرهنگ غنی ایران دارد. برای خلق یک اثر هنری ماندگار و چشم‌نواز، تنها ذوق و استعداد کافی نیست؛ در اختیار داشتن ابزار آلات بافت تابلوفرش مناسب و باکیفیت، نقشی حیاتی و تعیین‌کننده دارد. انتخاب درست این وسایل نه‌تنها فرایند بافت را آسان‌تر و لذت‌بخش‌تر می‌کند، بلکه به‌طور مستقیم بر کیفیت نهایی، دوام و زیبایی اثر شما تأثیر می‌گذارد.

چه شما یک مبتدی باشید که به دنبال برداشتن اولین قدم‌هاست و چه یک بافنده حرفه‌ای که قصد ارتقای مهارت خود را دارد. در این مقاله، به معرفی دقیق انواع ابزار آلات بافت تابلوفرش، نحوه استفاده اصولی از آن‌ها، نکات کلیدی در خرید و روش‌های نگهداری صحیح می‌پردازیم.

آشنایی با ابزار آلات اصلی بافت تابلوفرش

برای شروع سفر هنری خود در دنیای بافت، آشنایی و تسلط بر ابزارهای اصلی، ستون فقرات کار شماست. این ابزارها، دستیاران وفادار شما در هر گره و رج هستند و کیفیت آن‌ها، کیفیت نهایی اثرتان را رقم می‌زند.

۱. دار قالی

دار قالی، اسکلت اصلی تابلوفرش شماست. این ساختار، تارها (چله‌ها) را با کشش مناسب نگه می‌دارد تا شما بتوانید طرح خود را بر روی آن جان ببخشید.

انواع دار قالی (ایستاده، خوابیده، گردان)

• دار قالی ایستاده (عمودی): رایج‌ترین و استانداردترین نوع دار برای بافت تابلوفرش. بافنده روی یک نیمکت روبروی آن می‌نشیند. این نوع دار برای حفظ سلامت ستون فقرات و تسلط بیشتر بر کار، بهترین گزینه است و برای بافت تابلوفرش در ابعاد مختلف، از کوچک تا بزرگ، کاربرد دارد.
• دار قالی خوابیده (افقی): این دارها که بیشتر در ایلات و عشایر استفاده می‌شدند، روی زمین قرار می‌گیرند. به دلیل وضعیت نامناسب بدن در حین کار، برای بافت طولانی‌مدت تابلوفرش توصیه نمی‌شوند و امروزه کاربرد کمتری دارند.
• دار قالی گردان: نوعی دار ایستاده پیشرفته است که به شما اجازه می‌دهد قسمت بافته شده را به پشت دار منتقل کنید. این ویژگی برای بافت تابلوفرش‌های بسیار بلند (مانند پرده‌ای) ایده‌آل است،

اجزای دار قالی و کاربرد آن‌ها

• سردار و زیردار: دو چوب یا پروفیل افقی در بالا و پایین دار که چله‌ها به دور آن‌ها پیچیده می‌شوند.
• راست‌روها: دو ستون عمودی که سردار و زیردار را به هم متصل کرده و استخوان‌بندی دار را تشکیل می‌دهند.
• پیچ‌های تنظیم یا گوه: مکانیزمی برای تنظیم کشش چله‌ها. در دارهای فلزی مدرن از پیچ و در دارهای چوبی سنتی از گوه استفاده می‌شود. کشش یکنواخت چله‌ها برای جلوگیری از کجی تابلوفرش حیاتی است.
• چوب هاف (کوجی): چوبی که بین چله‌ها قرار گرفته و آن‌ها را به دو دسته زیر و رو تقسیم می‌کند تا فضایی برای عبور پود ایجاد شود.

نحوه نصب و راه‌اندازی دار قالی

نصب صحیح دار، اولین گام برای یک بافت بی‌نقص است. ابتدا تمام قطعات را محکم به هم متصل کنید تا دار هیچ‌گونه لقی نداشته باشد. سپس مرحله حساس چله‌کشی آغاز می‌شود. نخ‌های چله باید با فاصله‌های یکسان و کشش کاملاً یکنواخت بر روی دار نصب شوند. هرگونه عدم تقارن در کشش چله‌ها، منجر به کج شدن و افت کیفیت تابلوفرش خواهد شد.

۲. قلاب بافت

قلاب، ابزاری ظریف و ادامه دست بافنده است که برای گره زدن نخ‌های پرز به چله‌ها استفاده می‌شود.

انواع قلاب بافت (ساده، سرکج)

• قلاب ساده (بدون تیغه): این قلاب فقط برای گره زدن کاربرد دارد و برای بریدن نخ اضافی، باید از یک قیچی جداگانه استفاده کنید. این مدل سرعت کار را کاهش می‌دهد و بیشتر برای آموزش و تمرین اولیه مناسب است.
• قلاب سرکج (تیغه‌دار یا کاردی): این قلاب علاوه بر سر قلاب‌مانند، یک تیغه تیز در کنار خود دارد که بلافاصله پس از گره زدن، نخ را قطع می‌کند. این ابزار سرعت بافت را به طرز چشمگیری افزایش می‌دهد.

نحوه انتخاب قلاب بافت مناسب

انتخاب قلاب مناسب به رجشمار فرش شما بستگی دارد. برای بافت‌های ریز (رجشمار بالا)، به قلاب ظریف‌تر و برای بافت‌های درشت‌تر، به قلاب ضخیم‌تر نیاز دارید. دسته قلاب باید ارگونومیک باشد و به‌خوبی در دست شما جای بگیرد تا در استفاده طولانی‌مدت باعث خستگی نشود.

نحوه نگهداری از قلاب بافت

قلاب را همیشه تمیز نگه دارید و پس از استفاده، پرزهای نخ را از آن پاک کنید. برای جلوگیری از زنگ‌زدگی، آن را در جای خشک نگهداری کنید. تیغه قلاب‌های سرکج باید همیشه تیز باشد؛ در صورت کند شدن، می‌توانید آن را با سوهان بسیار نرم تیز کنید.

۳. قیچی بافت

قیچی، ابزاری برای برش نخ‌های پرز و پرداخت نهایی سطح تابلوفرش است. دقت و تیزی این ابزار، تأثیر مستقیمی بر یکدستی و زیبایی کار دارد.

انواع قیچی بافت (ساده، سرکج، تیغه‌ای)

• قیچی ساده: شبیه قیچی‌های معمولی اما با نوک تیزتر و ظریف‌تر برای بریدن نخ‌ها.
• قیچی سرکج: دارای تیغه‌هایی با انحنای خاص است که برای دسترسی آسان‌تر به پرزها و برش دقیق‌تر آن‌ها طراحی شده است.
• قیچی تیغه‌ای (پرداخت یا شیرینگ): این قیچی‌ها برای پرداخت نهایی و یکدست کردن ارتفاع پرزها پس از بافت چند رج استفاده می‌شوند. استفاده ماهرانه از این قیچی، سطحی مخملی و حرفه‌ای به تابلوفرش شما می‌بخشد.

نحوه انتخاب قیچی بافت مناسب

یک قیچی خوب باید تیغه‌هایی از فولاد ضدزنگ داشته باشد که تیزی خود را برای مدت طولانی حفظ کنند. دسته آن باید راحت و ارگونومیک باشد. قبل از خرید، تیزی آن را با بریدن چند رشته نخ امتحان کنید.

نحوه تیز کردن قیچی بافت

برای تیز کردن قیچی، بهتر است آن را به متخصص بسپارید تا زاویه تیغه‌ها به درستی حفظ شود. استفاده از سنگ‌های تیزکن دستی نیز ممکن است، اما نیازمند دقت و مهارت است تا به تیغه آسیب نرسد.

۴. دفینه (دفتین)

دفینه، ابزاری شانه‌مانند و سنگین است که برای کوبیدن و متراکم کردن نخ پود در هر رج استفاده می‌شود. این کار باعث استحکام گره‌ها و انسجام بافت می‌شود.

انواع دفینه (فلزی، چوبی)

• دفینه فلزی: رایج‌ترین نوع است که معمولاً از آهن یا فولاد ساخته می‌شود. وزن بیشتر آن به کوبش محکم‌تر و ایجاد بافتی متراکم‌تر کمک می‌کند.
• دفینه چوبی: سبک‌تر است و بیشتر در مناطق روستایی یا برای بافت‌های خاص استفاده می‌شود.

نحوه استفاده از دفینه برای کوبیدن پود

پس از عبور نخ پود از بین چله‌ها، دندانه‌های دفینه را بین تارها قرار داده و با نیروی یکنواخت و محکم، آن را به سمت پایین بکوبید. صدای کوبش یکنواخت دفینه، نشانه یک بافت استاندارد و باکیفیت است.

نحوه نگهداری از دفینه

دفینه را تمیز و خشک نگه دارید. اگر فلزی است، برای جلوگیری از زنگ‌زدگی، گاهی آن را با پارچه‌ای آغشته به روغن چرب کنید.

۵. سیخ پودکشی

سیخ پودکشی یک میله فلزی نازک و بلند است که برای عبور دادن آسان نخ پود (به‌ویژه پود ضخیم) از بین چله‌ها استفاده می‌شود. این ابزار سرعت کار را در بافت‌های عریض افزایش می‌دهد.

کاربرد سیخ پودکشی

این ابزار به شما کمک می‌کند تا نخ پود را بدون گره خوردن یا تماس با دست، به سرعت و به صورت صاف از میان تارها عبور دهید.

نحوه استفاده از سیخ پودکشی

سر نخ پود را به قلاب انتهای سیخ گیر داده و آن را از فضای ایجاد شده بین چله‌ها (کوج) عبور دهید. سپس سیخ را از سمت دیگر بیرون کشیده و نخ را در جای خود قرار دهید.

معرفی ابزار آلات کمکی بافت تابلوفرش

علاوه بر ابزارهای اصلی، لوازمی وجود دارند که فرایند بافت را راحت‌تر، دقیق‌تر و حرفه‌ای‌تر می‌کنند. نادیده گرفتن این وسایل بافت تابلوفرش می‌تواند کیفیت کار شما را تحت تأثیر قرار دهد.

۱. نیمکت بافندگی

نشستن طولانی‌مدت پشت دار قالی می‌تواند خسته‌کننده باشد. نیمکت بافندگی با ارتفاع مناسب، به شما اجازه می‌دهد در وضعیت ارگونومیک صحیح قرار بگیرید و از کمردرد و گردن‌درد جلوگیری کنید.

کاربرد نیمکت بافندگی

یک نیمکت خوب به شما امکان می‌دهد تا ارتفاع نشستن خود را با پیشرفت بافت تنظیم کنید و همیشه تسلط کامل بر کار داشته باشید.

نحوه استفاده از نیمکت بافندگی

ارتفاع نیمکت را طوری تنظیم کنید که دستان شما به راحتی به نقطه بافت برسد و چشمان شما در راستای آن قرار گیرد تا مجبور به خم شدن بیش از حد نباشید.

۲. نخ چله

نخ چله، تارهای عمودی و ستون‌های اصلی تابلوفرش شما هستند. کیفیت و جنس آن تأثیر مستقیمی بر دوام و استحکام اثر دارد.

انواع نخ چله (پنبه‌ای، ابریشمی)

• نخ چله پنبه‌ای: رایج‌ترین و مقرون‌به‌صرفه‌ترین نوع است. این نخ بسیار محکم است و کشسانی کمی دارد که برای بافت ایده‌آل است.
• نخ چله ابریشمی: برای تابلوفرش‌های بسیار نفیس و ریزبافت استفاده می‌شود. این نخ ظریف، براق و بسیار گران‌قیمت است.

نحوه انتخاب نخ چله مناسب

ضخامت نخ چله باید متناسب با رجشمار تابلوفرش شما باشد. برای بافت‌های ریزتر، نخ چله ظریف‌تر و برای بافت‌های درشت‌تر، نخ ضخیم‌تر انتخاب کنید.

نحوه چله‌کشی

چله‌کشی یک مرحله تخصصی و بسیار حساس است. نخ‌ها باید با کشش یکسان و فاصله‌های دقیق روی دار نصب شوند. کوچک‌ترین خطا در این مرحله منجر به کج شدن تابلوفرش می‌شود. برای آموزش چله کشی می توانید مقاله " آموزش صفر تا صد بافت تابلوفرش در منزل " را مطالعه کنید.

۳. نخ پود

نخ پود، نخ‌های افقی هستند که پس از هر رج گره‌زنی، از میان چله‌ها عبور داده شده و با دفینه کوبیده می‌شوند تا گره‌ها را در جای خود محکم کنند.

انواع نخ پود (نازک، ضخیم)

• پود نازک (پود رو): معمولاً از جنس پنبه و به رنگ سفید است. وظیفه آن جدا کردن گره‌های هر رج از یکدیگر است.
• پود ضخیم (پود زیر): معمولاً از جنس پشم و همرنگ با زمینه فرش است. وظیفه آن پر کردن فضا و ایجاد تراکم در پشت فرش است.

نحوه انتخاب نخ پود مناسب

ضخامت پود نیز باید متناسب با رجشمار و نوع بافت شما باشد. استفاده از پود خیلی ضخیم یا خیلی نازک، نظم بافت را به هم می‌ریزد.

۴. نقشه تابلوفرش

نقشه، راهنمای شما برای بافت طرح است. هر خانه کوچک در نقشه، معادل یک گره در تابلوفرش شماست.

انواع نقشه تابلوفرش (عددی، رنگی)

• نقشه عددی (کامپیوتری): دقیق‌ترین نوع نقشه است. هر رنگ با یک عدد مشخص شده و شما بر اساس آن، نخ مربوطه را انتخاب می‌کنید.
• نقشه رنگی: در این نقشه، خانه‌ها مستقیماً با رنگ اصلی چاپ شده‌اند. این نوع نقشه برای طرح‌های ساده مناسب است اما دقت کمتری دارد.

نحوه خواندن نقشه تابلوفرش

بافت همیشه از ردیف پایین نقشه شروع می‌شود. خانه‌به‌خانه پیش بروید و پس از بافت هر رج، آن را روی نقشه علامت بزنید تا مسیر خود را گم نکنید.

۵. ابزار علامت‌گذاری

برای حفظ دقت، می‌توانید از ابزارهای ساده‌ای برای علامت‌گذاری استفاده کنید.

انواع ابزار علامت‌گذاری (مداد، ماژیک)

می‌توانید هر ۱۰ رج یکبار، با یک مداد یا ماژیک محوشونده، روی چله‌های کناری علامت بگذارید تا شمارش رج‌ها و کنترل ابعاد بافت آسان‌تر شود.

نحوه استفاده از ابزار علامت‌گذاری

این علامت‌ها به شما کمک می‌کنند تا تقارن طرح را حفظ کرده و از اشتباهات احتمالی در شمارش جلوگیری کنید.

راهنمای خرید ابزار آلات بافت تابلوفرش

خرید ابزار آلات بافت تابلوفرش یک سرمایه‌گذاری برای هنر شماست. انتخاب هوشمندانه، تفاوت بین یک تجربه لذت‌بخش و یک فرایند خسته‌کننده را رقم می‌زند.

۱. نکات مهم در خرید دار قالی

جنس و کیفیت ساخت

دارهای فلزی به دلیل استحکام بالا و مقاومت در برابر تغییر شکل، انتخاب بهتری نسبت به دارهای چوبی هستند. از کیفیت جوشکاری و صاف بودن پروفیل‌ها اطمینان حاصل کنید.

ابعاد مناسب

دار قالی باید حداقل ۱۰ سانتی‌متر از هر طرف، از ابعاد نهایی تابلوفرش شما بزرگ‌تر باشد تا فضای کافی برای کار داشته باشید.

قابلیت تنظیم

مطمئن شوید که پیچ‌های تنظیم کشش چله به‌راحتی کار می‌کنند و به شما امکان رگلاژ دقیق را می‌دهند.

۲. نکات مهم در خرید قلاب بافت

جنس و کیفیت ساخت

بهترین قلاب‌ها از فولاد ضدزنگ ساخته شده‌اند. سر قلاب باید صیقلی و بدون پلیسه باشد تا به نخ آسیب نزند.

اندازه مناسب

قلاب را در دست بگیرید. باید حس خوبی داشته باشید و اندازه آن متناسب با رجشمار کار شما باشد.

ارگونومی

دسته‌های ارگونومیک از خستگی مچ و انگشتان در طولانی‌مدت جلوگیری می‌کنند. روی این ویژگی سرمایه‌گذاری کنید.

۳. نکات مهم در خرید قیچی بافت

جنس و کیفیت تیغه

تیغه‌های فولادی تیز و بادوام، برش‌های تمیز و دقیقی ایجاد می‌کنند. از خرید قیچی‌های ارزان و بی‌کیفیت خودداری کنید.

تیزی تیغه

یک قیچی کند، نخ را به جای بریدن، له می‌کند و به بافت شما آسیب می‌رساند. تیزی مهم‌ترین فاکتور است.

ارگونومی

قیچی باید به راحتی در دست شما بنشیند و کنترل آن آسان باشد، به‌خصوص برای قیچی‌های پرداخت که نیاز به دقت بالا دارند.

۴. نکات مهم در خرید دفینه

وزن مناسب

وزن دفینه باید به قدری باشد که با نیروی معقول، کوبش محکمی ایجاد کند. دفینه‌های خیلی سبک یا خیلی سنگین، کارایی لازم را ندارند.

جنس و کیفیت ساخت

دندانه‌های دفینه باید کاملاً صاف، موازی و بدون لبه‌های تیز باشند تا به چله‌ها آسیب نرسانند.

اندازه مناسب

عرض دفینه باید متناسب با عرض کار شما باشد تا بتوانید هر رج را با تعداد ضربات کمتری بکوبید.

۵. معرفی برندهای معتبر ابزار آلات بافت تابلوفرش

در ایران، تولیدکنندگان معتبری در شهرهای تبریز، اصفهان و کاشان وجود دارند که بهترین ابزار آلات بافت تابلوفرش را تولید می‌کنند. برندهایی مانند دارکوب در زمینه تولید دارهای فلزی استاندارد شناخته شده‌اند. همچنین، می توانید برای خرید به فروشگاه فرش دستباف ارغوان نیز مراجعه کنید.

۶. مقایسه قیمت ابزار آلات مختلف

قیمت ابزار آلات بافت تابلوفرش بسته به کیفیت، جنس و برند بسیار متفاوت است. یک ست کامل ابزار اولیه بافت تابلوفرش برای یک مبتدی می‌تواند با بودجه‌ای متوسط تهیه شود.

• دار قالی: از حدود ۱ میلیون تومان برای ابعاد کوچک تا بیش از ۱۰ میلیون تومان برای دارهای بزرگ و گردان.
• قلاب تیغه‌دار: از ۱۰۰ هزار تومان تا ۵۰۰ هزار تومان برای مدل‌های حرفه‌ای.
• قیچی پرداخت: از ۲۰۰ هزار تومان تا بیش از ۱ میلیون تومان.
• دفینه: حدود ۱۵۰ تا ۴۰۰ هزار تومان.

بخش چهارم: نکات مهم در نگهداری از ابزار آلات بافت تابلوفرش

نگهداری صحیح، عمر ابزار شما را افزایش داده و کارایی آن‌ها را حفظ می‌کند.

۱. نحوه تمیز کردن ابزار آلات

پس از هر بار استفاده، پرزهای نخ را از روی قلاب، قیچی و دفینه پاک کنید. این کار از کند شدن و چسبندگی آن‌ها جلوگیری می‌کند.

۲. نحوه نگهداری از ابزار آلات در برابر رطوبت و گرد و غبار

ابزارها را در یک جعبه یا کیف مخصوص در مکانی خشک نگهداری کنید. رطوبت، دشمن اصلی ابزارهای فلزی است.

۳. نحوه تیز کردن قیچی بافت

همانطور که گفته شد، تیز کردن قیچی کاری تخصصی است. اگر تجربه ندارید، آن را به متخصص بسپارید تا از آسیب به تیغه‌ها جلوگیری شود.

۴. نحوه جلوگیری از زنگ زدن ابزار آلات فلزی

به صورت دوره‌ای، ابزارهای فلزی خود را با یک پارچه آغشته به چند قطره روغن چرخ خیاطی یا روغن‌های صنعتی سبک پاک کنید. این لایه نازک روغن، مانع از تماس رطوبت با فلز و زنگ‌زدگی می‌شود.

نتیجه‌گیری

هنر بافت تابلوفرش، سفری است که با ابزارهای درست، به مقصدی زیبا و ماندگار می‌رسد. در این راهنمای جامع، تلاش کردیم تا با معرفی کامل ابزارآلات بافت تابلوفرش، شما را برای یک شروع قدرتمند و یک مسیر حرفه‌ای آماده کنیم. به یاد داشته باشید که تهیه ابزار باکیفیت، یک هزینه نیست، بلکه یک سرمایه‌گذاری هوشمندانه بر روی هنر، زمان و آرامش شماست.